पैसा-पाणी : भारतावरचं 'LPG' संकट किती मोठं, कशामुळे ओढावलं?

दोन आठवड्यांपूर्वी जेव्हा अमेरिका आणि इस्रायलने इराणवर हल्ला केला, तेव्हा कच्च्या तेलाच्या किमतींनी प्रति बॅरल 100 डॉलरचा टप्पा ओलांडला. युद्धापूर्वी हे दर 60 डॉलरच्या आसपास होते. दर वाढण्याचे कारण म्हणजे इराणच्या ताब्यातील 'हॉर्मुझची सामुद्रधुनी' (Hormuz Strait) बंद होणे. या जलमार्गातून जगातील 20% कच्चे तेल दररोज वाहून नेले जाते. पुरवठा खंडित झाल्यामुळे किंमती वाढल्या आहेत. कच्च्या तेलासाठी भारत आता केवळ आखाती देशांवर अवलंबून नाही; आपण रशियासारख्या देशांकडून पुरवठा वाढवला आहे, जो दुसऱ्या मार्गाने तेल पोहोचवू शकतो. पण खरी अडचण एलपीजीची आहे.

LPG गॅस कसा होतो तयार? 

एलपीजी म्हणजेच 'लिक्विफाइड पेट्रोलियम गॅस' (Liquified Petroleum Gas) जो दोन प्रकारे तयार होतो. पहिली पद्धत म्हणजे रिफायनरीमध्ये कच्च्या तेलावर प्रक्रिया करून जेव्हा पेट्रोल-डिझेल बनवले जाते, तर By-product म्हणून एलपीजी मिळतो. दुसरी पद्धत म्हणजे नैसर्गिक वायूवर प्रक्रिया करून एलपीजी बनवणे.

भारतात दर महिन्याला किती गॅस सिलेंडर लागतात?

भारतातील एलपीजीची गरज सिलेंडरच्या संख्येवरून समजून घेणे सोपे जाईल. आपण प्रत्येक सिलेंडर 14.2 किलोचा धरला आणि त्यामध्ये घरगुती तसेच व्यावसायिक (Commercial) सिलेंडरचा वापर एकत्र धरला, तर दरमहा खप 17 ते 18 कोटी सिलेंडरच्या बरोबर आहे. याउलट, देशांतर्गत उत्पादन केवळ 7 ते 8 कोटी सिलेंडर इतकेच आहे. उर्वरित 10 ते 11 कोटी सिलेंडर आपण आयात करतो.

ही बहुतांश आयात आखाती देशांमधून आणि तीही 'हॉर्मुझ'च्या मार्गाने येते. या मार्गाने गॅस 5-6 दिवसांत भारतात पोहोचतो. आता हा रस्ता बंद असल्याने आपण अमेरिकेकडून गॅस मागवत आहोत, पण तिथून गॅस पोहोचायला 25 ते 30 दिवस लागतील. आपल्याकडे साठाही फक्त महिनाभराचाच आहे, म्हणूनच एलपीजीसाठी रांगा लागल्या आहेत. घरांमध्ये गॅसचा पुरवठा सुरू राहावा, यासाठी सरकार सध्या व्यावसायिक सिलेंडरचा पुरवठा कमी करत आहे.