क्षणात जीव घेणारा आजार! नाना पाटेकर यांच्या निधनानंतर कार्डियक अरेस्ट चर्चेत, हृदयविकारापेक्षा नेमकं काय वेगळं?

नाना पाटेकर यांच्या निधनानंतर कार्डियक अरेस्ट नेमका काय असतो आणि तो हार्ट अटॅकपेक्षा कसा वेगळा आहे, याची चर्चा पुन्हा सुरू झाली आहे.

कार्डियक अरेस्ट म्हणजे काय?

सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, कार्डियक अरेस्टमध्ये हृदयाच्या ठोक्यांवर नियंत्रण ठेवणाऱ्या इलेक्ट्रिकल सिस्टममध्ये अचानक बिघाड होतो. त्यामुळे हृदय सामान्य पद्धतीने धडधडणे थांबवते आणि शरीरात रक्ताचा पुरवठा थांबतो. याचा थेट परिणाम मेंदूसह शरीरातील महत्त्वाच्या अवयवांना मिळणाऱ्या ऑक्सिजनवर होतो.

ही अत्यंत गंभीर वैद्यकीय आणीबाणी आहे. व्यक्ती काही क्षणांत बेशुद्ध होऊ शकते आणि सामान्य पद्धतीने श्वास घेणे थांबवू शकते. त्यामुळे अशा परिस्थितीत प्रत्येक सेकंद महत्त्वाचा ठरतो.

हार्ट अटॅक आणि कार्डियक अरेस्ट एकच नाही!

अनेकदा हार्ट अटॅक आणि कार्डियक अरेस्ट हे एकच असल्याचे मानले जाते; मात्र दोन्ही वेगवेगळ्या वैद्यकीय स्थिती आहेत.

हार्ट अटॅकमध्ये हृदयाला रक्तपुरवठा करणाऱ्या रक्तवाहिनीत अडथळा किंवा ब्लॉकेज निर्माण होते. तर कार्डियक अरेस्टमध्ये हृदयाच्या इलेक्ट्रिकल सिस्टिममध्ये अचानक बिघाड होऊन हृदयाची धडधड थांबते.

मात्र या दोन्ही स्थितींमध्ये संबंध असू शकतो. काही वेळा हार्ट अटॅकमुळे हृदयाच्या इलेक्ट्रिकल सिस्टमवर परिणाम होऊन कार्डियक अरेस्ट होऊ शकतो.

कार्डियक अरेस्टची प्रमुख कारणे कोणती?

कार्डियक अरेस्टची अनेक कारणे असू शकतात. त्यामध्ये पुढील कारणांचा समावेश होतो

* हृदयाची धडधड अचानक अनियमित होणे
* हृदयाच्या रक्तवाहिन्यांशी संबंधित आजार
* यापूर्वी हार्ट अटॅक आलेला असणे
* हार्ट फेल्युअर
* हृदयाच्या स्नायूंशी संबंधित आजार
* जन्मजात हृदयविकार
* हृदयाच्या इलेक्ट्रिकल सिस्टममध्ये बिघाड
* शरीरात ऑक्सिजनची तीव्र कमतरता
* मोठ्या प्रमाणात रक्तस्राव
* गंभीर संसर्ग
* काही औषधांचा परिणाम किंवा विषारी पदार्थांच्या संपर्कात येणे

सर्वात धोकादायक बाब म्हणजे आधी संकेत मिळतीलच असे नाहीत!

कार्डियक अरेस्टची सर्वात चिंताजनक बाब म्हणजे प्रत्येक वेळी स्पष्ट लक्षणे दिसतीलच असे नाही. काही वेळा व्यक्ती अचानक कोसळते, बेशुद्ध होते आणि सामान्य श्वास घेणे थांबवते.

मात्र काही व्यक्तींमध्ये कार्डियक अरेस्टच्या आधी काही संकेत दिसू शकतात. यामध्ये छातीत दुखणे किंवा दडपण जाणवणे, श्वास घेण्यास त्रास, चक्कर येणे, अचानक अशक्तपणा जाणवणे, हृदयाची धडधड वेगाने किंवा अनियमित होणे तसेच मळमळ किंवा उलटी यांचा समावेश होतो. मात्र प्रत्येक व्यक्तीमध्ये ही लक्षणे दिसतीलच असे नाही.

अचानक एखादी व्यक्ती कोसळली तर काय करावे?

एखादी व्यक्ती अचानक कोसळली, आवाज देऊन किंवा खांद्यावर हलकेच स्पर्श करूनही प्रतिसाद दिला नाही आणि ती सामान्य पद्धतीने श्वास घेत नसल्याचे जाणवले, तर परिस्थितीला कार्डियक अरेस्टची आपत्कालीन स्थिती मानून तातडीने मदत करणे आवश्यक आहे.

अशावेळी

1. तातडीने आपत्कालीन वैद्यकीय मदत मागवा.
2. व्यक्ती बेशुद्ध असून सामान्य श्वास घेत नसेल तर CPR सुरू करा.
3. आसपास AED (Automated External Defibrillator) उपलब्ध असल्यास त्याचा शक्य तितक्या लवकर वापर करा.
4. वैद्यकीय मदत येईपर्यंत वेळ वाया जाऊ देऊ नका.

CPR मुळे शरीरात रक्तप्रवाह काही प्रमाणात सुरू ठेवण्यास मदत होते, तर AED हृदयाची धोकादायक अनियमित लय सामान्य करण्यासाठी उपयोगी ठरू शकतो.

CPR ची माहिती असणे का महत्त्वाचे?

कार्डियक अरेस्टमध्ये रुग्णाला रुग्णालयात पोहोचवण्यापूर्वीचा वेळ अत्यंत महत्त्वाचा असतो. त्यामुळे केवळ रुग्णवाहिकेची वाट पाहणे पुरेसे ठरू शकत नाही. सुरुवातीच्या काही मिनिटांमध्ये आजूबाजूला असलेल्या व्यक्तींनी दिलेली मदत निर्णायक ठरू शकते.

नाना पाटेकर यांच्या निधनाच्या वृत्तामुळे कार्डियक अरेस्टसारख्या गंभीर वैद्यकीय आपत्कालीन स्थितीबाबत पुन्हा एकदा जागरूकता निर्माण झाली आहे. लक्षणे ओळखणे, तातडीने वैद्यकीय मदत मागवणे आणि गरज पडल्यास CPR देणे यामुळे अशा प्रसंगी जीव वाचवण्याची शक्यता वाढू शकते.