स्टार झाला, पुरस्कार जिंकले; पण नाना पाटेकरांनी कमावलं ते काही वेगळंच…

‘गमन’पासून सुरू झाला अभिनयाचा प्रवास

नाना पाटेकर यांचा जन्म 1 जानेवारी 1951 रोजी विश्वनाथ पाटेकर या नावाने झाला. 1978 मध्ये ‘गमन’ या चित्रपटातून त्यांच्या चित्रपट कारकिर्दीची सुरुवात झाली. सुरुवातीच्या काळात त्यांनी मराठी तसेच हिंदी चित्रपटांमध्ये विविध भूमिका केल्या. त्यांच्या अभिनयातील प्रामाणिकपणा आणि व्यक्तिरेखेत पूर्णपणे मिसळून जाण्याची शैली हळूहळू प्रेक्षकांच्या पसंतीस उतरली.

‘परिंदा’मधील अण्णा ही भूमिका त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचा टप्पा ठरली. या भूमिकेसाठी त्यांना राष्ट्रीय पुरस्कारासह फिल्मफेअर पुरस्काराने गौरवण्यात आले. त्यानंतर ‘क्रांतिवीर’मधील त्यांच्या दमदार भूमिकेने त्यांना देशभरात मोठी ओळख मिळवून दिली.

‘क्रांतिवीर’पासून ‘नटसम्राट’पर्यंत

नाना पाटेकर यांनी आपल्या कारकिर्दीत एका विशिष्ट प्रकारच्या भूमिकेत स्वतःला मर्यादित ठेवले नाही. ‘तिरंगा’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘खामोशी: द म्युझिकल’, ‘यशवंत’, ‘गुलाम-ए-मुस्तफा’, ‘युगपुरुष’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’, ‘राजनीती’ अशा विविध चित्रपटांमध्ये त्यांनी वेगवेगळ्या व्यक्तिरेखा साकारल्या.

हे ही वाचा>> नानांसोबतची 'ती' इच्छा अपूर्णच.. रितेश देशमुखची भावनिक पोस्ट

‘अब तक छप्पन’मध्ये त्यांनी साकारलेला धाडसी पोलीस अधिकारी असो किंवा ‘राजनीती’मधील राजकीय व्यक्तिरेखा, त्यांच्या अभिनयातील बारकावे नेहमीच चर्चेत राहिले. दुसरीकडे ‘वेलकम’मधील उदय शेट्टी या व्यक्तिरेखेने त्यांच्या विनोदी अभिनयाचीही वेगळी बाजू प्रेक्षकांसमोर आणली.

मराठी चित्रपट ‘नटसम्राट’मधील भूमिका त्यांच्या कारकिर्दीतील आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा ठरली. रंगभूमीवर आयुष्य घालवलेल्या निवृत्त कलाकाराच्या आयुष्यातील भावनिक संघर्ष त्यांनी अत्यंत प्रभावीपणे साकारला.

अभिनयासोबत दिग्दर्शन आणि चित्रकलेचीही आवड

नाना पाटेकर यांनी अभिनयासोबत दिग्दर्शनातही पाऊल ठेवले. ‘प्रहार: द फायनल अटॅक’ हा त्यांचा दिग्दर्शकीय प्रयत्न होता. या चित्रपटातील भूमिकेसाठी त्यांनी लष्करी प्रशिक्षण घेतले होते. अभिनयाव्यतिरिक्त त्यांना चित्रकलेचीही आवड असून कला ही त्यांच्या आत्मअभिव्यक्तीचे एक माध्यम आहे.

कारगिल युद्धाच्या काळात लष्करासोबत सुमारे 60 दिवस

नाना पाटेकर यांचे भारतीय लष्कराशी असलेले नाते केवळ पडद्यापुरते मर्यादित राहिले नाही. त्यांनी टेरिटोरियल आर्मीमध्येही सेवा बजावली आहे. कारगिल युद्धाच्या काळात त्यांनी लष्करासोबत राहण्याची इच्छा व्यक्त केली होती.

हे ही वाचा>> वडिलांचा व्यवसाय बुडाला अन्… सुपरस्टार नाना पाटेकरांचा थक्क करणारा प्रवास, संघर्ष आणि यश!

दिलेल्या माहितीनुसार, 1999 मध्ये कारगिल संघर्षाच्या काळात त्यांनी तत्कालीन संरक्षणमंत्री जॉर्ज फर्नांडिस यांच्याकडे लष्करासोबत राहण्याची परवानगी मागितली. कमांडो प्रशिक्षण, शस्त्रास्त्रांचा अनुभव आणि राष्ट्रीय स्तरावरील रायफल शूटिंगमधील सहभागाचा दाखला देत त्यांनी आपली इच्छा व्यक्त केली. त्यानंतर त्यांनी लष्करी जवानांसोबत सुमारे 60 दिवस घालवले आणि द्रास, लेह, कुपवाडा, बारामुल्ला आणि सोपोर यांसारख्या ठिकाणी प्रवास केला.

पुरस्कारांनी गौरवलेली कारकीर्द

नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाला अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कारांनी गौरवण्यात आले आहे. ‘परिंदा’साठी त्यांना राष्ट्रीय पुरस्कार आणि फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला. ‘क्रांतिवीर’मधील भूमिकेसाठीही त्यांना मोठा सन्मान मिळाला. त्यांच्या कारकिर्दीत राष्ट्रीय पुरस्कार, फिल्मफेअर पुरस्कार आणि फिल्मफेअर मराठी पुरस्कारांचा समावेश आहे.

2013 मध्ये भारतीय चित्रपट आणि कलेतील योगदानासाठी त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

रुपेरी पडद्याबाहेर ‘नाना’ समाजसेवक

नाना पाटेकर यांची ओळख केवळ अभिनेता म्हणून नाही, तर सामाजिक कार्यासाठीही आहे. शेतकरी, दुष्काळग्रस्त आणि आर्थिक अडचणींमध्ये असलेल्या कुटुंबांना मदत करण्यासाठी त्यांनी अनेक उपक्रम राबवले आहेत.

बिहारमधील पुरामुळे उद्ध्वस्त झालेल्या गावांच्या पुनर्बांधणीसाठी त्यांनी मदत केली. ‘पाठशाला’ चित्रपटातून मिळालेले संपूर्ण मानधन त्यांनी पाच वेगवेगळ्या धर्मादाय संस्थांना दिल्याचे दिलेल्या माहितीत नमूद आहे. तसेच राज कपूर पुरस्कारासोबत मिळालेली 10 लाख रुपयांची रक्कमही त्यांनी महाराष्ट्रातील दुष्काळ निवारणासाठी दान केली.

2015 मध्ये त्यांनी विदर्भातील कर्जबाजारीपणा आणि दुष्काळामुळे शेतकरी आत्महत्याग्रस्त झालेल्या कुटुंबांना आर्थिक मदत केली. त्यानंतर मराठवाड्यातील लातूर आणि उस्मानाबादमधील कुटुंबांनाही मदत करण्यात आली.

‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून शेतकऱ्यांसाठी काम

सप्टेंबर 2015 मध्ये नाना पाटेकर आणि अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांनी ‘नाम फाउंडेशन’ची स्थापना केली. महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांना दुष्काळ आणि इतर संकटांमधून सावरण्यासाठी मदत करणे हा या उपक्रमाचा प्रमुख उद्देश आहे.

त्यांच्या साध्या जीवनशैलीमुळेही नाना पाटेकर यांच्याबद्दल विशेष आदर आहे. पडद्यावर आक्रमक आणि प्रभावी व्यक्तिरेखा साकारणारा हा अभिनेता प्रत्यक्ष आयुष्यात मात्र साधेपणाने जगण्यासाठी ओळखला जातो.

चार दशकांनंतरही कायम असलेला प्रभाव

नाना पाटेकर यांनी भारतीय सिनेमात वास्तववादी आणि प्रभावी अभिनयाची एक वेगळी शैली निर्माण केली. त्यांच्या व्यक्तिरेखांमध्ये सामान्य माणसाचे प्रश्न, सामाजिक वास्तव आणि नैतिक संघर्ष दिसून येतात. ‘कंट्रोल, उदय, कंट्रोल’सारखे संवाद आजही लोकप्रिय संस्कृतीचा भाग आहेत.

अभिनयातील गुणवत्ता, साधेपणा, लष्कराशी असलेले नाते आणि शेतकरी व गरजूंसाठी केलेले काम यामुळे नाना पाटेकर यांचा प्रवास केवळ एका अभिनेत्याची कहाणी राहत नाही. तो कला, माणुसकी आणि सामाजिक बांधिलकी यांचा संगम ठरतो.