अंतराळवीर स्पेस सेंटरमध्ये आंघोळ करतात का? वाचून तुम्हालाही वाटेल आश्चर्य

अंतराळात आंघोळीची कल्पनाच वेगळी

पृथ्वीवर आपण शॉवरखाली उभे राहून किंवा बादलीत पाणी घेऊन निवांत आंघोळ करतो. पण अंतराळात हे शक्य नाही. आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक (ISS) किंवा अन्य स्पेस क्राफ्टमध्ये शॉवर किंवा बाथरूमसारखी सुविधा नसते. याचे कारण आहे पाण्याचे मर्यादित प्रमाण आणि गुरुत्वाकर्षणाचा अभाव. जर पाण्याचा वापर शॉवरसाठी केला तर पाण्याचे थेंब हवेत तरंगतील आणि ते स्पेस क्राफ्टमधील महत्त्वाच्या इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांना नुकसान पोहोचवू शकतात. त्यामुळे अंतराळवीरांना आंघोळीसाठी पूर्णपणे वेगळ्या पद्धतींचा अवलंब करावा लागतो.

हे ही वाचा>> Sunita Williams : 8 दिवसांची मोहीम तब्बल 9 महिने कशी लांबली, कुठे आणि कश्या आल्या होत्या अडचणी?

नासाच्या माहितीनुसार, अंतराळवीर स्वच्छतेसाठी ओले टॉवेल आणि पाण्याशिवाय वापरता येणारा खास साबण वापरतात. हे टॉवेल ओलसर असतात आणि त्यात स्वच्छता राखण्यासाठी आवश्यक रसायने मिसळलेली असतात. अंतराळवीर या टॉवेलने आपले शरीर पुसतात आणि स्वच्छ राहतात. डोक्याचे केस स्वच्छ करण्यासाठी नो-रिन्स शॅम्पू वापरला जातो. हा शॅम्पू केसांवर लावून मसाज केल्यानंतर टॉवेलने पुसून टाकला जातो. ही प्रक्रिया पाण्याचा एक थेंबही न वापरता करता येते, ज्यामुळे अंतराळातील उपकरणांचे संरक्षण होते.

अंतराळवीरांचे अनुभव

अंतराळात दीर्घकाळ राहणाऱ्या अंतराळवीरांनी या अनोख्या स्वच्छता पद्धतींबद्दल अनेकदा सांगितले आहे. उदाहरणार्थ, नासाचे अंतराळवीर स्कॉट केली, ज्यांनी ISS वर सलग 340 दिवस घालवले त्यांनी याबाबत सांगितलं की, "अंतराळात आंघोळ हा शब्दच वेगळ्या अर्थाने वापरला जातो. ओल्या टॉवेलने शरीर पुसणे आणि नो-रिन्स शॅम्पू वापरणे हीच आमची आंघोळ आहे. सुरुवातीला हे थोडे विचित्र वाटते, पण काही दिवसांत त्याची सवय होते." 

त्याचप्रमाणे, अंतराळवीर सुनिता विल्यम्स यांनीही सांगितले की, "अंतराळात स्वच्छता राखणे हे एक कौशल्य आहे. तुम्हाला प्रत्येक गोष्ट नियंत्रित करावी लागते, कारण पाण्याचा एक थेंबही चुकून उपकरणांमध्ये गेला तर मोठी समस्या उद्भवू शकते."

हे ही वाचा>> SIP गुंतवणूकदारांसाठी धोक्याची घंटा? जर तुम्ही या Tips केल्या फॉलो तर तुमचे पैसे बुडणार नाहीत, व्हाल श्रीमंत

पाण्याचा पुर्नवापर

अंतराळात पाणी हा अत्यंत मौल्यवान घटक आहे. स्पेस क्राफ्टमध्ये पाणी फक्त पिण्यासाठी आणि वैज्ञानिक प्रयोगांसाठीच वापरले जाते. पण मग स्वच्छतेसाठी पाण्याचा वापर होत नसेल, तर पाण्याची गरज कशी भागवली जाते? याचे उत्तर आहे - पुनर्चक्रण किंवा पुर्नवापर. 

अंतराळवीरांचे मूत्र, घाम आणि हवेतील आर्द्रता यांचे संकलन करून त्याचे पाण्यात रूपांतर केले जाते. ही प्रक्रिया अत्यंत प्रगत तंत्रज्ञानाद्वारे पार पाडली जाते. ISS वर असलेली वॉटर रिकव्हरी सिस्टम (Water Recovery System) मूत्र आणि घामापासून 90% पाणी पुन्हा वापरायोग्य बनवते. हे पाणी इतके स्वच्छ असते की ते पिण्यासाठीही वापरले जाते. नासाच्या म्हणण्यानुसार, "आज तुम्ही प्यायलेले पाणी कालचे मूत्र असू शकते," ही वास्तविकता अंतराळातील जीवनाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे.

स्वच्छतेची आव्हाने

अंतराळात स्वच्छता राखणे सोपे नाही. गुरुत्वाकर्षण नसल्याने शरीरावर घाम आणि घाण सहज जमा होते. अंतराळवीरांना दररोज व्यायाम करावा लागतो, ज्यामुळे घाम येणे स्वाभाविक आहे. अशा परिस्थितीत ओले टॉवेल आणि खास साबण हेच त्यांचे आधार असतात. याशिवाय, दाढी करणे किंवा नखे कापणे यासारख्या छोट्या गोष्टींसाठीही विशेष साधने वापरली जातात. उदाहरणार्थ, दाढी करण्यासाठी अंतराळवीर व्हॅक्यूम सक्शन असलेले ट्रिमर वापरतात, जेणेकरून केस हवेत तरंगणार नाहीत.

अंतराळातील स्वच्छता

अंतराळात आंघोळ न करणे हे आपल्याला कदाचित अस्वच्छ वाटेल, पण अंतराळवीरांसाठी ही एक सामान्य बाब आहे. त्यांच्या प्रशिक्षणातच त्यांना या पद्धतींची सवय लावली जाते. हे दर्शवते की, मानव कितीही प्रतिकूल परिस्थितीत स्वतःला अनुकूल करू शकतो. अंतराळातील हे तंत्रज्ञान आणि पद्धती भविष्यात मंगळ मोहिमेसारख्या दीर्घकालीन अंतराळ प्रवासातही महत्त्वाची भूमिका बजावतील.

थोडक्यात, अंतराळवीर स्पेस क्राफ्टमध्ये पारंपरिक अर्थाने आंघोळ करत नाहीत. त्याऐवजी ते ओले टॉवेल, नो-रिन्स शॅम्पू आणि अत्याधुनिक पाणी पुनर्चक्रण प्रणालीच्या मदतीने स्वच्छता राखतात. अंतराळातील हे जीवन आपल्याला तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीबरोबरच मानवाच्या जिद्दीची आणि अनुकूलनशीलतेचीही ओळख करून देते.