Personal Finance: कंपनीकडून मिळणारे शेअर्स म्हणजे मोफत संपत्ती की छुपा धोका?

काय आहे ESOP? कंपनी कर्मचाऱ्यांना शेअर्स का देते?

ESOP म्हणजे Employee Stock Option Plan. या योजनेअंतर्गत कंपनी आपल्या कर्मचाऱ्यांना ठरावीक किंमतीला भविष्यात कंपनीचे शेअर्स खरेदी करण्याचा अधिकार देते. हा पर्याय मिळाला म्हणजे कर्मचाऱ्याला शेअर्स मोफत मिळाले, असा त्याचा अर्थ होत नाही.

कंपन्या कर्मचाऱ्यांना दीर्घकाळ नोकरीत टिकवून ठेवण्यासाठी, त्यांच्या कामगिरीला प्रोत्साहन देण्यासाठी आणि कंपनीच्या वाढीमध्ये त्यांचा आर्थिक सहभाग निर्माण करण्यासाठी ESOP देतात. विशेषतः स्टार्टअप कंपन्या रोख पगाराव्यतिरिक्त अतिरिक्त लाभ म्हणून या योजनेचा वापर करतात.

मात्र, ESOP आणि प्रत्यक्ष शेअर्स यांमध्ये फरक आहे. पर्याय मिळणे, तो वापरण्यास पात्र होणे आणि पैसे भरून शेअर्स मिळवणे या वेगवेगळ्या प्रक्रिया आहेत.

ESOP कसं काम करतं? समजून घ्या चार टप्पे

1. Grant म्हणजे पर्याय मिळणे: कंपनी कर्मचाऱ्याला ठरावीक संख्येने शेअर्स खरेदी करण्याचा पर्याय देते. त्यासोबत किंमत, अटी आणि मुदत निश्चित केली जाते.

2. Vesting म्हणजे पात्रता मिळणे: ठरावीक कालावधी कंपनीत काम केल्यानंतर कर्मचाऱ्याला हे पर्याय वापरण्याचा अधिकार मिळतो. ही प्रक्रिया टप्प्याटप्प्यानेही होऊ शकते.

3. Exercise म्हणजे पर्याय वापरणे: पात्र झाल्यानंतर कर्मचारी ठरलेल्या Exercise Price ला शेअर्स खरेदी करतो. यासाठी प्रत्यक्ष पैसे भरावे लागू शकतात.

4. शेअर्स विकणे: शेअर्स मिळाल्यानंतर ते विकता येतीलच असे नाही. कंपनी सूचीबद्ध आहे की नाही, लॉक-इन किंवा इतर निर्बंध आहेत का आणि खरेदीदार उपलब्ध आहेत का, यावर विक्री अवलंबून असते.

SEBI च्या गुंतवणूकदार मार्गदर्शिकेनुसार, ESOP मध्ये पर्याय मिळणे आणि प्रत्यक्ष शेअर्स मिळणे यातील फरक समजून घेणे आवश्यक आहे.

1. कमी किंमतीत शेअर्स मिळाले म्हणजे नफा निश्चित नाही!

समजा, एखाद्या कर्मचाऱ्याला कंपनीचे 1,000 शेअर्स प्रत्येकी 100 रुपयांना खरेदी करण्याचा पर्याय मिळाला. म्हणजे सर्व पर्याय वापरण्यासाठी त्याला एकूण 1 लाख रुपये भरावे लागतील.

जर पर्याय वापरताना शेअरचे योग्य बाजारमूल्य 300 रुपये असेल, तर त्या वेळी शेअर्सच्या बाजारमूल्याची आणि खरेदी किमतीची तफावत 2 लाख रुपये होते. मात्र, हा प्रत्यक्ष हातात आलेला नफा नाही. शेअर्स विकल्याशिवाय ती रक्कम रोख स्वरूपात मिळत नाही.

याउलट, शेअरचे मूल्य 80 रुपयांवर घसरले, तर 100 रुपयांना शेअर्स खरेदी करणे आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर ठरणार नाही. अशा वेळी पर्याय वापरणे टाळता येईल का, हे योजनेच्या अटींवर अवलंबून असते.

2. शेअर्स मिळण्याआधीच नोकरी सोडली तर?

ESOP मध्ये Vesting Period महत्त्वाचा असतो. कर्मचाऱ्याने ठरावीक कालावधी पूर्ण करण्याआधी नोकरी सोडल्यास काही किंवा सर्व पर्याय गमवावे लागू शकतात. पात्र झालेले पर्याय वापरण्यासाठीही कंपनीने निश्चित केलेली मुदत असू शकते.

त्यामुळे दुसऱ्या कंपनीत चांगल्या पगाराची नोकरी मिळाल्यास केवळ ESOP च्या आशेने सध्याच्या नोकरीत थांबणे योग्य ठरेलच असे नाही. नोकरी सोडल्यास पात्र पर्याय वापरण्यास किती वेळ मिळेल, त्यासाठी किती पैसे लागतील आणि न वापरलेल्या पर्यायांचे काय होईल, हे आधी तपासावे.

3. कंपनीचे शेअर्स विकता येत नसतील तर संपत्तीचा उपयोग काय?

हा ESOP मधील सर्वात महत्त्वाचा धोका आहे. सूचीबद्ध कंपनीचे शेअर्स बाजारात विकण्याची संधी उपलब्ध असू शकते; मात्र कंपनीच्या धोरणांनुसार किंवा लागू निर्बंधांनुसार विक्रीवर मर्यादा असू शकतात.

स्टार्टअप किंवा असूचीबद्ध कंपनीच्या बाबतीत परिस्थिती आणखी वेगळी असते. कंपनीचा व्यवसाय वाढत असला तरी शेअर्स विकण्यासाठी त्वरित खरेदीदार मिळेलच असे नाही. कंपनीचा IPO येईल, दुसरी कंपनी तिला विकत घेईल किंवा गुंतवणूकदार शेअर्स खरेदी करतील, याची खात्री नसते.

त्यामुळे कागदावर शेअर्सचे मूल्य मोठे दिसत असले, तरी घरखर्च, कर्जाचे हप्ते किंवा आपत्कालीन गरजांसाठी ते पैसे लगेच वापरता येतीलच असे नाही.

4. ESOP वर कर कधी भरावा लागतो?

ESOP मधील कर हा दुर्लक्षित केला जाणारा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. सामान्यतः पात्र ESOP पर्याय वापरून शेअर्स मिळवताना शेअर्सचे Fair Market Value आणि कर्मचाऱ्याने भरलेली Exercise Price यातील फरक हा पगाराशी संबंधित करपात्र लाभ म्हणजेच Perquisite म्हणून गणला जातो. त्यानंतर शेअर्स विकताना झालेल्या नफ्यावर भांडवली नफ्याचे नियम लागू होतात.

उदाहरणार्थ, 100 शेअर्सची Exercise Price प्रत्येकी 100 रुपये आणि पर्याय वापरण्याच्या दिवशी त्यांचे Fair Market Value प्रत्येकी 300 रुपये असल्यास, करपात्र लाभाची गणना 20,000 रुपये होते. प्रत्यक्ष कर किती लागेल, हे लागू नियम, कर्मचाऱ्याचे उत्पन्न आणि परिस्थितीवर अवलंबून असेल.

यातील महत्त्वाचा धोका म्हणजे शेअर्स विकून पैसे मिळण्याआधीच कराची जबाबदारी निर्माण होऊ शकते. पात्र स्टार्टअपमधील कर्मचाऱ्यांसाठी कर भरणे पुढे ढकलण्याची विशिष्ट तरतूद लागू होऊ शकते; मात्र ती प्रत्येक कंपनीला किंवा प्रत्येक ESOP योजनेला लागू असेलच असे नाही.

त्यामुळे शेअर्स मिळवण्याचा निर्णय घेताना खरेदीसाठी लागणारी रक्कम आणि संभाव्य कर यांची स्वतंत्र तरतूद करणे आवश्यक आहे.

5. कंपनीची आर्थिक स्थिती बिघडली तर?

कर्मचाऱ्याचे वेतन आणि ESOP मधील गुंतवणूक या दोन्हींचा संबंध एकाच कंपनीशी जोडला जातो. कंपनीची कामगिरी घसरल्यास नोकरीवर परिणाम होण्याबरोबरच शेअर्सचे मूल्यही कमी होऊ शकते.

उदाहरणार्थ, एखाद्या कर्मचाऱ्याच्या एकूण आर्थिक संपत्तीचा मोठा भाग त्याच कंपनीच्या शेअर्समध्ये असेल, तर कंपनीच्या अडचणींचा त्याच्या आर्थिक सुरक्षिततेवर दुहेरी परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे ESOP मिळत आहेत म्हणून इतर गुंतवणूक पर्यायांकडे दुर्लक्ष करू नये.

6. ESOP स्वीकारण्यापूर्वी कोणत्या अटी तपासाव्यात?

• Exercise Price: शेअर्स खरेदी करण्यासाठी किती पैसे भरावे लागतील?
• Vesting Schedule: पर्यायांवरील हक्क कधी आणि कसा मिळणार?
• Exercise Deadline: पर्याय वापरण्याची अंतिम तारीख कोणती?
• Liquidity: शेअर्स विकण्याची प्रत्यक्ष संधी उपलब्ध आहे का?
• Tax Liability: शेअर्स मिळवताना आणि विकताना किती कर लागू शकतो?
• Company Valuation: कंपनीचे मूल्य कशाच्या आधारे ठरवले आहे?
• Exit Conditions: नोकरी सोडल्यास, कंपनी विकली गेल्यास किंवा IPO आल्यास काय होईल?

या प्रश्नांची उत्तरे कंपनीच्या ESOP धोरणात, Grant Letter मध्ये आणि संबंधित कागदपत्रांमध्ये तपासावीत.

7. मग ESOP स्वीकारावं की नाकारावं?

ESOP हा कर्मचाऱ्यांसाठी संपत्ती निर्माण करण्याचा अतिरिक्त मार्ग ठरू शकतो. कंपनीची कामगिरी चांगली राहिली, शेअर्सचे मूल्य वाढले आणि विक्रीची संधी मिळाली, तर त्यातून आर्थिक फायदा होऊ शकतो. मात्र, त्याला निश्चित परतावा किंवा रोख बोनस समजणे चुकीचे ठरेल.

कर्मचाऱ्याने ESOP चे मूल्य ठरवताना केवळ कंपनीने सांगितलेली संभाव्य किंमत न पाहता, स्वतःला किती पैसे गुंतवावे लागतील, कराचा परिणाम काय असेल आणि शेअर्स विकता येण्याची शक्यता किती आहे, याचा विचार करावा.