नोटांवर कधी आणि कसे आले महात्मा गांधी? त्यांचा फोटो हटवता येतो का?

नोटांवर गांधीजींच्या फोटोवरून यापूर्वीही अनेकदा प्रश्न उपस्थित केले गेले आहेत. नोटांवरून महात्मा गांधींचे फोटो हटवावे, असे काहींचे म्हणणे आहे. तर महात्मा गांधींचे चित्र असावे असे काहींचे म्हणणे आहे, पण बाकीच्या नोटांवर इतर महापुरुषांचे चित्रही छापले पाहिजे. काही दिवसांपूर्वीच अखिल भारतीय हिंदू महासभेनेही नोटांवर महात्मा गांधींऐवजी नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांचे चित्र छापावे, अशी मागणी केली होती.

पण तसं होऊ शकतं का?

याचे साधे उत्तर आहे, नाही. स्वातंत्र्यानंतर बरीच वर्षे नोटांवर अशोक स्तंभ किंवा इतर चिन्हे छापण्यात आली. महात्मा गांधींचा फोटो लावण्याचा निर्णय घेण्यात आला, कारण संपूर्ण देशात त्यांना स्वीकारणारे लोक होते. गांधीजींशिवाय इतर महापुरुषाचे फोटो छापल्यास त्यावरून वाद आणि विरोध होऊ शकतो, असे मानले जाते. यामुळेच नोटांवर महात्मा गांधींचे चित्र छापण्याचा निर्णय घेण्यात आला होता.

नोटांवर महात्मा गांधींऐवजी दुसऱ्या महापुरुषाचे चित्र छापावे का? याबाबत रिझर्व्ह बँकेची (RBI) एक समिती स्थापन करण्यात आली होती. नोव्हेंबर 2014 मध्ये तत्कालीन अर्थमंत्री अरुण जेटली यांनी लोकसभेत सांगितले की, आरबीआय समितीने महात्मा गांधींशिवाय इतर कोणाचेही चित्र न छापण्याचा निर्णय घेतला आहे, कारण गांधीजींपेक्षा देशाच्या स्वभावाचे प्रतिनिधित्व कोणी करू शकत नाही.