इंडिया टुडे GDB सर्व्हे: स्त्री-पुरुष समानतेत महाराष्ट्राचा नंबर कितवा? 'हे' राज्य सर्वात खालच्या नंबरवर

देशाच्या सामाजिक शिष्टाचाराचा शोध घेण्यासाठी केलेल्या या सर्वेक्षणाला सकल घरगुती वर्तन (GDB-Gross Domestic Behaviour Survey) असे नाव देण्यात आले. ज्याप्रमाणे एखाद्या देशाची आर्थिक स्थिती सकल देशांतर्गत उत्पादनाद्वारे मोजली जाते, त्याचप्रमाणे या GDB सर्वेक्षणात, लोकांचे सभ्य वर्तन, सहानुभूती, चांगले हेतू जाणून घेऊन आपला देश एक सुसंस्कृत समाज म्हणून कुठे उभा आहे हे समजून घेण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. 

आपल्या शेजारी, इतर धर्म आणि जातींच्या लोकांशी वागणे, नागरी जाणीव, स्त्री-पुरूष समानता, प्रामाणिकपणा, भ्रष्टाचार आणि सार्वजनिक सुरक्षितता यासारख्या महत्त्वाच्या मुद्द्यांबद्दल आपण कसे आणि काय विचार करतो? भारतातील कोणते राज्य सामाजिक शिष्टाचारात अव्वल स्थानावर आहे आणि कोणते राज्य तळाशी आहे? या सर्वेक्षणात अशा सर्व गोष्टी जाणून घेण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. यामध्ये महाराष्ट्राबाबत काय निकाल आले आहेत ते आपण जाणून घेऊया. विशेषतः जर आपण स्त्री-पुरुष समानतेसारख्या महत्त्वाच्या मुद्द्यांबद्दल बोललो तर महाराष्ट्रात काय परिस्थिती आहे हे आपल्याला या सर्वेक्षणातून समजेल.

हे ही वाचा>> India Today GDB सर्व्हे: धक्कादायक! महाराष्ट्रातल्या लोकांचं वर्तन कसं आहे, डोळे उघडवणारा रिपोर्ट

जीडीबी सर्वेक्षणात, भारतीय लोक त्यांच्या घरगुती आणि सामाजिक जीवनात पुरुष आणि महिलांच्या भूमिकेकडे कसे पाहतात हे जाणून घेण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. 9000 हून अधिक प्रतिसादकर्त्यांना 6 प्रश्न विचारण्यात आले. या प्रश्नांच्या उत्तरांमुळे भारताचे असे चित्र निर्माण झाले आहे की तो पितृसत्ताकतेच्या गंभीर प्रश्नांमध्ये अडकला आहे. 

या 6 प्रश्नांच्या उत्तरांमुळे स्त्री-पुरुष समानता अजूनही एक दूरचे स्वप्न का आहे हे स्पष्ट झाले आहे. आता हा एक प्रश्न घ्या. या सर्वेक्षणात विचारण्यात आले की, घरातील महत्त्वाच्या बाबींवर कुटुंबातील पुरुषांचा निर्णय अंतिम असावा का? उत्तर प्रदेशातील 96 टक्के लोकांनी सांगितले की फक्त पुरुषांनीच निर्णय घ्यावा.

याच प्रश्नावर, केरळमधील 75% प्रतिसादकांनी घरगुती बाबींमध्ये पुरुषांचा निर्णय अंतिम असण्याच्या विरोधात होते. स्त्री-पुरूष समानातेच्या प्रश्नावर, केरळमधील लोकांचा दृष्टिकोन बराच प्रगतीशील असल्याचे दिसून आले आणि उत्तर प्रदेशातील लोक पितृसत्ताकतेच्या जाळ्यात अधिक अडकलेले दिसून आले. यामुळेच केरळने रँकिंगमध्ये अव्वल स्थान मिळवून स्त्री पुरूष समानतेचे उदाहरण म्हणून उदयास आले आहे, तर दुसरीकडे याबाबत महाराष्ट्र हा सध्या पाचव्या क्रमांकावर आहे. महाराष्ट्र हे प्रगतीशील राज्य आहे. त्यामुळे येत्या काळात स्त्री-पुरुष समानतेच्या बाबतीत आपला क्रमांक वर येऊ शकतो.

स्त्री-पुरूष समानता (Gender Attitudes: The best and the worst)

Rank 2025	State	Gender Attitudes index
1	Kerala	0.946035184
2	Uttarakhand	0.728496311
3	Tamil Nadu	0.676167843
4	Himachal Pradesh	0.621538413
5	Maharashtra	0.607640527
6	Telangana	0.589401581
7	Chandigarh	0.577261382
8	West Bengal	0.564288425
9	Odisha	0.512792935
10	NCT of Delhi	0.511408909
11	Haryana	0.470682094
12	Jharkhand	0.459258953
13	Bihar	0.445589351
14	Madhya Pradesh	0.445483621
15	Karnataka	0.427757822
16	Andhra Pradesh	0.418931924
17	Rajasthan	0.396833039
18	Chhattisgarh	0.37887085
19	Punjab	0.355682182
20	Assam	0.324331597
21	Gujrat	0.288569985
22	Uttar Pradesh	0.255339443

 

या प्रश्नांच्या आधारे करण्यात आले सर्वेक्षण:

प्रश्न 1: घरगुती बाबींमध्ये पतीने घेतलेल्या निर्णयांना विरोध केल्यास पत्नीला मारहाण करणे योग्य आहे का?

 

		होय	नाही
सर्वोत्तम वर्तनशील राज्य	उत्तराखंड	2%	98%
सर्वात वाईट वर्तन करणारे राज्य	आंध्र प्रदेश	31%	67%

 

राष्ट्रीय सरासरी:

• 83% प्रतिसादकर्त्यांनी पतीने पत्नीला मारहाण करण्यास विरोध केला.
• 14% महिलांना असं वाटतं की पतीने पत्नीला मारहाण करणे योग्य असू शकते.

प्रश्न: घरातील महत्त्वाचे निर्णय घेण्याचा अंतिम अधिकार पुरुष सदस्यांना असावा का?

 

		होय	नाही
सर्वोत्तम वर्तन असलेले राज्य	केरळ	24%	75%
सर्वात वाईट वर्तन असलेले राज्य	उत्तर प्रदेस	96%	4%

 

राष्ट्रीय सरासरी:

• 69% प्रतिसादकर्त्यांचा असा विश्वास आहे की घरातील महत्त्वाचे निर्णय पुरुषांनी घ्यावेत.
• 43% महिलांनीही या कल्पनेला पाठिंबा दिला.

 

प्रश्न 2: एखाद्या महिलेला तिच्या कुटुंबाच्या परवानगीशिवाय कमावलेले पैसे खर्च करण्याचा अधिकार असावा का?

 

		होय	नाही
सर्वोत्तम वर्तन असलेले राज्य	केरळ	91%	9%
सर्वात वाईट वर्तन असलेले राज्य	ओडिशा	27%	70%

 

राष्ट्रीय सरासरी:

• 69% प्रतिसादकर्त्यांचा असा विश्वास आहे की महिलांना स्वतःचे पैसे खर्च करण्याचे स्वातंत्र्य आहे.
• 30% महिलांचा असा विश्वास होता की पैसे खर्च करण्यापूर्वी त्यांनी कुटुंबाची परवानगी घ्यावी.

 

प्रश्न 3: मुलींनाही मुलांप्रमाणे शिक्षणाच्या समान संधी मिळायला हव्यात का?

 

		Yes	No
सर्वोत्तम वर्तनशील राज्य	ओडिशा	98%	1%
सर्वात वाईट वर्तन करणारे राज्य	गुजरात	76%	22%

 

राष्ट्रीय सरासरी:

• 93% प्रतिसादकर्त्यांचा असा विश्वास आहे की मुलींनाही मुलांइतकेच शिक्षणाचा अधिकार आहे.
•  

प्रश्न 4: कुटुंबातील महिलांना घराबाहेर काम करण्यास प्रोत्साहित केले पाहिजे का?

 

 

		होय	नाही
सर्वोत्तम वर्तनशील राज्य	केरळ
सर्वात वाईट वर्तन करणारे राज्य	उत्तर प्रदेश

 

राष्ट्रीय सरासरी:

• 84% प्रतिसादकर्त्यांनी सांगितले की ते त्यांच्या मुलींना बाहेर काम करण्यास प्रोत्साहित करतील.

विशेष माहिती:

• राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण (2019-20) नुसार, केवळ 42% महिलांना आरोग्य सुविधा, बाजारपेठ किंवा गावाबाहेर एकट्याने प्रवास करण्याची परवानगी आहे.

प्रश्न 5.  जर मुलीचे पालक तिच्या विरोधात असले तरीही तिला तिच्या पसंतीच्या व्यक्तीशी लग्न करण्याचे स्वातंत्र्य असले पाहिजे का?

 

		होय	नाही
सर्वोत्तम वर्तन असलेले राज्य	केरळ	67%	29%
सर्वात वाईट वर्तन असलेले राज्य	चंदीगड	8%	92%

 

राष्ट्रीय सरासरी:

• 67% प्रतिसादकर्त्यांचा असा विश्वास आहे की महिलांना त्यांच्या पालकांच्या इच्छेविरुद्ध लग्न करण्याचे स्वातंत्र्य असू नये.

 

प्रश्न 6: महिलांनी कुटुंबातील पुरुष सदस्यांच्या सल्ल्यानुसार मतदान करावे का?

 

		होय	नाही
सर्वोत्तम वर्तन असलेले राज्य	केरळ	5%	93%
सर्वात वाईट वर्तन असलेले राज्य	उत्तर प्रदेश	91%	9%

 

राष्ट्रीय सरासरी:

• 48% प्रतिसादकर्त्यांचा असं मत होतं की, महिला मुक्तपणे त्यांचा मतदानाचा हक्क बजावू शकतात.