मान्सूनचं नेमकं गडलंय तरी काय... या 'अल-निनो'नेच केलाय सगळा घोळ?

अल-निनो म्हणजे नेमकं काय?

अल-निनो ही प्रशांत महासागराच्या (Pacific Ocean) विषुववृत्तीय भागात समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान सरासरीपेक्षा जास्त वाढण्याची नैसर्गिक हवामान प्रक्रिया आहे.

हे ही वाचा>> अल-निनो असतानाही एवढा पाऊस का पडतोय? महाराष्ट्रात अचानक पावसाचा कहर

समुद्राचे तापमान वाढल्यामुळे जगभरातील वाऱ्यांचे स्वरूप, आर्द्रतेचा प्रवाह आणि मान्सूनची दिशा बदलू शकते. भारतासह अनेक देशांमध्ये याचा परिणाम पावसावर होतो.

इतिहास पाहिला तर अनेक अल-निनो वर्षांमध्ये भारतात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस नोंदवला गेला आहे. मात्र प्रत्येक वेळी अल-निनोचा परिणाम सारखाच होतो, असे नाही.

 महाराष्ट्रात पावसाने घेतलेला ब्रेक म्हणजे अल-निनोचाच परिणाम?

• हवामान तज्ज्ञांच्या मते, सध्याच्या परिस्थितीसाठी केवळ अल-निनोला जबाबदार धरता येणार नाही. 
• सध्या महाराष्ट्राच्या आसपास पावसाला चालना देणारी कोणतीही प्रभावी हवामान प्रणाली सक्रिय नाही. 
• अरबी समुद्रात कमी दाबाचे क्षेत्र नाही.
• बंगालच्या उपसागरात महाराष्ट्रावर प्रभाव टाकणारी प्रणाली नाही.
• मान्सून ट्रफ (Monsoon Trough) उत्तरेकडे सरकला आहे.
• बंगालच्या उपसागरातील ओलावा सध्या ईशान्य भारताकडे वळत आहे.

यामुळे महाराष्ट्रात ढगांची निर्मिती कमी होत असून पावसाचा जोरही कमी झाला आहे.

अल-निनोचा प्रभाव भविष्यात वाढू शकतो का?

हवामान शास्त्रज्ञांचे मत आहे की, जर अल-निनोची परिस्थिती अधिक मजबूत झाली, तर त्याचा प्रभाव मान्सूनच्या उत्तरार्धात अधिक स्पष्टपणे जाणवू शकतो. विशेषतः जुलैच्या उत्तरार्धात, ऑगस्ट आणि सप्टेंबरमध्ये पावसाच्या वितरणावर त्याचा काही प्रमाणात परिणाम होण्याची शक्यता असते.

हे ही वाचा>> Weather Report: महाराष्ट्रात पावसाचा अचानक ब्रेक, वरूणराजा बरसणार की नाही? मान्सूनबाबत IMD चा मोठा अंदाज

मात्र, भारतातील पावसावर केवळ अल-निनोचा प्रभाव नसतो. इंडियन ओशन डायपोल (IOD), मॅडन-ज्युलियन ऑसिलेशन (MJO), चक्रीय अभिसरण, कमी दाबाची क्षेत्रे आणि मान्सून ट्रफची स्थिती हे घटकही तितकेच महत्त्वाचे असतात.

सध्या ईशान्य भारतातच मुसळधार पाऊस का?

सध्या बंगालच्या उपसागराच्या परिसरात निर्माण झालेल्या चक्रीय अभिसरणामुळे मोठ्या प्रमाणावर आर्द्रता ईशान्य भारताकडे खेचली जात आहे. यामुळे आसाम, मेघालय, अरुणाचल प्रदेश, पश्चिम बंगाल आणि झारखंडसह अनेक राज्यांमध्ये मुसळधार पाऊस सुरू आहे. याच कारणामुळे महाराष्ट्राकडे येणारा ओलाव्याचा प्रवाह कमी झाला असून राज्यात पावसाचा जोर घटला आहे.

महाराष्ट्रात पुन्हा पाऊस कधी वाढू शकतो?

हवामान तज्ज्ञांच्या मते, अरबी समुद्र किंवा बंगालच्या उपसागरात नवीन कमी दाबाचे क्षेत्र किंवा चक्रीय अभिसरण तयार झाल्यास महाराष्ट्रात पुन्हा पावसाची शक्यता वाढू शकते. तोपर्यंत राज्यात हलक्या ते मध्यम स्वरूपाच्या सरी आणि काही ठिकाणी मेघगर्जनेसह पावसाची शक्यता कायम राहील. मात्र, राज्यव्यापी मुसळधार पावसाची शक्यता सध्या कमी आहे.

जर पावसाचा खंड आणखी काही दिवस कायम राहिला, तर त्याचा विपरित परिणाम पिकांच्या वाढीवर होतो. त्यामुळे हवामान खातं आणि जलसंपदा विभाग दोघेही हवामानाच्या आगामी हालचालींवर लक्ष ठेवून आहेत.

सध्या महाराष्ट्रात पावसाने घेतलेला ब्रेक हा केवळ अल-निनोमुळे आहे, असे ठामपणे म्हणता येणार नाही. राज्याभोवती सक्रिय हवामान प्रणालींचा अभाव, मान्सून ट्रफची स्थिती आणि ओलाव्याचा प्रवाह ईशान्य भारताकडे वळणे ही सध्याच्या पावसाच्या खंडामागील प्रमुख कारणे आहेत. अल-निनोचा काही प्रमाणात दीर्घकालीन प्रभाव असू शकतो, मात्र महाराष्ट्रातील सध्याच्या परिस्थितीचे एकमेव कारण म्हणून त्याकडे पाहणे योग्य ठरणार नाही.